لینوکس شریف؛ روزی که ایران هم توزیع لینوکس خودش را داشت

روزی که ایران هم توزیع لینوکس خودش را داشت

یه چیزی که خیلی‌ها نمی‌دونن: قبل از این‌که «متن‌باز فارسی» یه اصطلاح آشنا بشه، یه تیم کوچیک تو دانشگاه صنعتی شریف نشسته بودن و داشتن سعی می‌کردن گنوم رو راست‌به‌چپ کنن، فایرفاکس رو فارسی کنن، و یه تقویم جلالیِ درست‌وحسابی تو لینوکس بذارن. حاصل کارشون شد لینوکس شریف — توزیعی که حتی یه نسخه‌ی مخصوص مدارس بم داشت، ولی امروز خیلی از گیک‌های قدیمی ایران هم فقط اسمش رو شنیدن، نه خودش رو دیدن.

لینوکس شریف چی بود؟

لینوکس شریف یک توزیع لینوکس دوزبانه (فارسی/انگلیسی) بود که شرکت فارسی‌وب شریف (Sharif FarsiWeb) اون رو با در نظر گرفتن نیازهای بومیِ کاربر ایرانی طراحی کرد. ریشه‌ی این کار به فعالیت‌های گروه فارسی‌وب از سال ۱۳۷۷ برمی‌گرده، و از مهر ۱۳۸۲ که شرکت فارسی‌وب شریف رسماً تأسیس شد، به‌صورت جدی دنبال شد.

دو نسخه، دو داستان

نسخه‌ی ۱، با رابط کاربری انگلیسی ولی پردازش کامل فارسی، در خرداد ۱۳۸۴ در اختیار شرکت شل دولوپمنت ایران قرار گرفت و از همون تاریخ روی کارگزارها، دسکتاپ‌ها و لپ‌تاپ‌های اون شرکت نصب شد.

نسخه‌ی ۲، در ۷ خرداد ۱۳۸۵ منتشر شد و اولین نسخه‌ای بود که واقعاً محیط کاربری دوزبانه (فارسی و انگلیسی) داشت. همین نسخه بود که رونمایی رسمی‌اش تو دانشگاه صنعتی شریف برگزار شد و بیشترین شهرتش هم مال همین نسخه‌ست.

فرآیند تولید نسخه‌ی ۲؛ عددهایی که نشون می‌ده چقدر کار پشتش بود

طبق مستندات خود فارسی‌وب شریف، تولید نسخه‌ی ۲ حاصل ۹ ماه کار پیوسته‌ی تیم فنی، ترجمه و کنترل کیفیت بود:

اگه بخوایم این عددها رو معنا کنیم: یه تیم کوچیک تو ۹ ماه، تقریباً ۴۵ هزار رشته‌ی متنی رو فارسی کرده، بیشتر از ۱۰۰ بسته‌ی نرم‌افزاری رو تغییر داده، و ۳۴۹ باگ رو رفع کرده. برای یه تیم محلی، این حجم کار کم نیست.

”

نکته‌ی جالب اینه که این کار یک‌طرفه هم نبود. طبق ویژگی‌های رسمی نسخه‌ی ۲، تیم فارسی‌وب با نگهدارنده‌های اصلی نرم‌افزارهای بین‌المللی هم همکاری می‌کرد تا اشکالاتی که تو لینوکس شریف پیدا می‌شدن، تو نسخه‌های بعدی خود نرم‌افزارهای اصلی هم رفع بشن.

اولین‌هایی که لینوکس شریف رقم زد

طبق ویژگی‌های رسمی اعلام‌شده‌ی نسخه‌ی ۲، این‌ها اولین بار در ایران و گاهی حتی اولین بار در دنیای لینوکس اتفاق افتادن:

• اولین پشتیبانی امنیتی و رفع اشکال مستمر برای یه توزیع لینوکس در ایران.
• اولین نصاب کاملاً فارسی لینوکس.
• اولین ارائه‌ی اوپن‌آفیس با رابط کاربری فارسی.
• اولین ارائه‌ی فایرفاکس با رابط کاربری فارسی، در کل دنیای لینوکس.
• اولین محیط رومیزیِ گنوم با رابط کاملاً فارسی.

در کنار این‌ها، تیم فارسی‌وب برای اولین بار نمایش کامل اعداد فارسی رو تو بیشتر برنامه‌ها فراهم کرد و پشتیبانی راست‌به‌چپ رو تو بسته‌هایی مثل تابلوی گنوم، gdm، اوولوشن، اوپن‌آفیس و ناتیلوس تا حد قابل‌قبولی کامل کرد.

چرا گنوم، نه KDE؟

این سؤال ظاهراً آن‌قدر پرسیده می‌شد که تو سؤالات متداول رسمی سایت جواب مفصلی براش نوشته بودن. خلاصه‌ی جواب فارسی‌وب این بود: بیش از ۸۰ درصد گنوم از قبل به فارسی محلی‌سازی شده بود، تیم فارسی‌وب تخصص بیشتری روی گنوم و زبان C داشت، و شرکت‌های بزرگی مثل ردهت و سان مایکروسیستمز هم گنوم رو پیش‌فرض انتخاب کرده بودن. به‌عبارت دیگه، تصمیم بر اساس سلیقه نبود؛ حساب‌وکتاب منابع محدود بود.

آدم‌های پشت پروژه

لینوکس شریف محصول یه شرکت انتزاعی نبود؛ پشتش چند تا اسم آشنای دنیای متن‌باز فارسی بودن.

روزبه پورنادر مدیر فنی پروژه‌ی لینوکس شریف بود. همون آدمی که چند سال بعد، بنیان‌گذار و اولین مدیر ویکی‌پدیای فارسی هم شد و سال‌ها نماینده‌ی ایران در کنسرسیوم یونیکد بود.

بهداد اسفهبد هم یکی از بنیان‌گذاران فارسی‌وب شریف بود؛ کسی که بعدها عضو هیئت‌مدیره‌ی بنیاد گنوم شد و پروژه‌ی معروف HarfBuzz (موتور شکل‌دهی متن که امروز تقریباً تو هر مرورگر و سیستم‌عاملی استفاده می‌شه) رو ساخت.

مشخصات فنی نسخه‌ی ۲

ویرایش کارگزار در کنار این‌ها، دیوار آتش و مسیریاب توکار کرنل، و سرویس‌های دیگه‌ای مثل NIS، DHCP و Kerberos رو هم داشت. برای این ویرایش، مستندات فنی رسمی هم به‌صورت PDF منتشر شده بود.

نیازهای سخت‌افزاری

هر دو روی پردازنده‌های AMD 64 بیتی هم در حالت ۳۲ بیتی کار می‌کردن. یه نکته‌ی جالب اینه که لینوکس شریف با وین‌مودم (WinModem) کار نمی‌کرد و کاربرا باید از مودم‌های خارجی استفاده می‌کردن — همون مشکلی که تو بررسی IranTux هم بهش اشاره شده بود.

قیمت، بسته‌بندی و باشگاه مشتری‌ها

بسته‌ی رومیزی لینوکس شریف با قیمت ۱۸۵٬۰۰۰ ریال (یعنی همون ۱۸٬۵۰۰ تومانی که تو نقد IranTux هم دیدیم) شامل دو سی‌دی نصب، دفترچه‌ی راهنما، پشتیبانی وبی برای یک بار نصب، و عضویت در باشگاه لینوکس شریف بود.

فارسی‌وب سه سطح خرید مختلف تعریف کرده بود:

این بسته تو چندین فروشگاه اینترنتی و ده‌ها فروشگاه فیزیکی تو تهران، از جمله بازار کامپیوتر رضا و پاساژ علاءالدین، در دسترس بود. باشگاه لینوکس شریف هم یه انجمن رسمی برای اعضا بود، با اخبار، راهنما، و امکان دریافت سی‌دی برنامه‌سازی.

چرا نرم‌افزار «رایگان» بود ولی «باید می‌خریدیش»؟

این سؤال آن‌قدر پرتکرار بود که تو صفحه‌ی سؤالات متداول جایگاه ویژه داشت. جواب فارسی‌وب دقیقاً همینه: لازم نبود پولی پرداخت کنید؛ می‌شد سی‌دی‌های یه دوست رو قرض گرفت یا کپی کرد. چیزی که فروخته می‌شد، دفترچه‌ی راهنما و پشتیبانی فنی بود — دقیقاً همون مدلی که ردهت، فدورا، سوزه و اوبونتو هم برای نسخه‌های تجاری‌شون استفاده می‌کردن.

از نظر مجوز هم لینوکس شریف فقط GPL نبود؛ ترکیبی از GPL، LGPL، مجوز موزیلا، BSD، X11 و مجوز بنیاد پایتون رو داشت، دقیقاً مثل هر توزیع لینوکس دیگه‌ای. کد منبع بسته‌ها هم از طریق درخواست کتبی و پرداخت فقط هزینه‌ی پست در دسترس قرار می‌گرفت.

ویرایش مدرسه؛ برای دانش‌آموزان بم

شاید جالب‌ترین و کمترشناخته‌شده‌ترین بخش این پروژه، لینوکس شریف ویرایش مدرسه باشه. این نسخه به سفارش صندوق کودکان سازمان ملل (یونیسف) و با حمایت بنیاد دانش و هنر، با هدف اولیه‌ی استفاده در مدارس شهرستان بم تهیه شده بود؛ یعنی همون شهری که چند سال قبل‌ترش زلزله‌ی مخرب سال ۱۳۸۲ رو پشت سر گذاشته بود.

این ویرایش روی همون هسته‌ی نسخه‌ی ۲ ساخته شده بود، ولی طراحی‌ای متفاوت داشت: تصاویر پس‌زمینه، شمایل‌ها و قلم‌ها طوری انتخاب شده بودن که محیطی شاد و مناسب کودکان بسازن. همراهش هم دو کتابچه‌ی آموزش کامپیوتر، مخصوص دوره‌ی دبستان و راهنمایی، ارائه می‌شد.

نرم‌افزارهای این نسخه هم کاملاً متفاوت بودن:

• جی‌کامپریس (GCompris): بیش از ۱۰۰ فعالیت آموزشی به شکل بازی، برای ریاضیات، علوم و مهارت خواندن.
• دکتر جیو (Dr. Geo): محیطی تعاملی برای آموزش هندسه.
• پنگوئن نقاش (TuxPaint): برنامه‌ی نقاشی ساده برای کودکان ۳ تا ۱۲ ساله.

اولین کاربران واقعی این نسخه، دانش‌آموزان و آموزگاران همون مدارس بم بودن.

مشکلی که این وسط گم شد: ترجمه‌ی ناهماهنگ

با همه‌ی این تلاش‌ها، بررسی دقیق مجله‌ی IranTux یه ایراد جدی رو هم نشون داد: ترجمه‌ی فارسیِ افراطی و بی‌قاعده. مثلاً دکمه‌ی Ctrl به «مهار» ترجمه شده بود، ولی درست کنارش F11 دست‌نخورده مونده بود؛ یا کلمه‌ی Cookie همون کوکی بود، در حالی که خیلی چیزهای دیگه بی‌دلیل فارسی‌سازی شده بودن. نتیجه این بود که کاربر بیشتر بر اساس آیکون‌ها حدس می‌زد هر منو چیه، نه از روی متنش.

چرا امروز دیگه لینوکس شریفی نیست؟

توسعه و پشتیبانی لینوکس شریف در نهایت متوقف شد. با این حال، این پایان یه شکست کامل نبود؛ خیلی از کارهای این تیم روی راست‌به‌چپ‌کردن، فونت‌های یونی‌کد فارسی، و پشتیبانی زبانی، به‌عنوان وصله وارد پروژه‌های بین‌المللیِ گنوم، فدورا، اوپن‌آفیس، موزیلا و حتی ویکی‌پدیا و مدیاویکی شد. یعنی حتی بعد از تعطیلیِ خودِ توزیع، اثرش تو تجربه‌ی امروز کاربر فارسی‌زبان لینوکس باقی مونده — از تقویم جلالی گرفته تا فونت‌های استاندارد فارسی که هنوز روی خیلی سیستم‌ها استفاده می‌شن.

سؤالات متداول

لینوکس شریف چه سالی رونمایی شد؟

نسخه‌ی اول در خرداد ۱۳۸۴ به شرکت شل دلیوری شد، ولی رونمایی رسمی و عمومیِ نسخه‌ی ۲ (اولین نسخه‌ی کاملاً دوزبانه) در ۷ خرداد ۱۳۸۵ در دانشگاه صنعتی شریف انجام شد.

چه کسانی پشت لینوکس شریف بودن؟

شرکت فارسی‌وب شریف این پروژه رو ساخت. روزبه پورنادر (بنیان‌گذار بعدیِ ویکی‌پدیای فارسی) مدیر فنی پروژه بود، و بهداد اسفهبد (خالق بعدیِ HarfBuzz و عضو هیئت‌مدیره‌ی گنوم) یکی از بنیان‌گذاران شرکت بود.

لینوکس شریف رایگان بود یا باید خریداری می‌شد؟

خودِ نرم‌افزار اصولاً رایگان بود و می‌شد از یه دوست کپی گرفت؛ چیزی که فروخته می‌شد، بسته‌ی جعبه‌ای همراه با دفترچه‌ی راهنما و پشتیبانی فنی بود، به قیمت ۱۸۵٬۰۰۰ ریال.

آیا لینوکس شریف نسخه‌ی مخصوص مدرسه هم داشت؟

بله. ویرایش مدرسه به سفارش یونیسف و برای مدارس بم تهیه شده بود و نرم‌افزارهای آموزشیِ ویژه‌ی کودکان مثل جی‌کامپریس و پنگوئن نقاش رو داشت.

آیا میراث لینوکس شریف هنوز باقیه؟

بله. بخش زیادی از کارهای فارسی‌سازی این پروژه، به‌صورت وصله وارد گنوم، فدورا، اوپن‌آفیس، فایرفاکس و حتی ویکی‌پدیای فارسی شد.

جمع‌بندی

لینوکس شریف رو می‌شه یکی از اولین نمونه‌های جدیِ «گیک‌بودن ایرانی» دونست: گروهی که بدون چشم‌داشت خاصی، وقت و دانش‌شون رو صرف کردن تا یه فناوری جهانی رو مطابق زبان و فرهنگ خودشون بسازن — از سرور یه شرکت نفتی چندملیتی گرفته تا کلاس درس یه مدرسه‌ی زلزله‌زده در بم. خودِ توزیع دووم نیاورد، ولی آدم‌هاش و بخشی از کدشون، هنوز تو دنیای متن‌باز زنده‌ان.

تصویر مراحل نصب :

چند تصویر با کیفیت پایین از خود نسخه (پیدا شده در آرشیو):

منابع

• لینوکس شریف — ویکی‌پدیای فارسی
• روزبه پورنادر — ویکی‌پدیای فارسی
• بهداد اسفهبد — ویکی‌پدیای فارسی
• Sharif Linux — LWN.net
• بررسی لینوکس شریف — مجله‌ی IranTux
• آرشیو سایت رسمی فارسی‌وب شریف
• آرشیو ویکیِ فارسی‌وب (Wayback Machine)
• «نرم‌افزارهای اُپن‌سورس: دورنمای توسعه» — نسخه‌ی PDF بارگذاری‌شده
• «لینوکس شریف، ویرایش کارگزار — راهنمای مدیران سیستم» — نسخه‌ی PDF بارگذاری‌شده
• آرشیو انجمن‌های پرشین‌تولز و P30World
• مصاحبه‌ی «مرد حرف‌باز» با بهداد اسفهبد، سلام‌دنیا